انتشار لوایح دوقلوی بانکی
گروه بانک و بیمه | محسن شمشیری|
لایحه «قانون بانکداری» مشتمل بر 10فصل و 173ماده و «قانون بانک مرکزی ج. ا. ایران» مشتمل بر 34ماده و 29تبصره روز گذشته توسط بانک مرکزی منتشر شد تا در بوته نقد صاحب نظران و کارشناسان، نمایندگان مجلس و ذینفعان نظام بانکی قرار گیرد.
به گزارش «تعادل» متن هر دو لایحه نشان میدهد که در برخی موارد شاهد تغییرات جدی و اساسی در بخشهایی از وظایف بانک مرکزی و نحوه اداره بانکها هستیم اما به عقیده برخی کارشناسان همچنان بخشهایی از قوانین و رویهها و روشهای فعلی باقی مانده و تغییرات قابل توجهی نداشته است.
برخی کارشناسان معتقدند که صاحب نظران پولی و بانکی و مالی براساس تجربه جهانی و آنچه در دو دهه اخیر در کشورهای جهان و بانکداری بینالمللی رخ داده، انتظار دارند در مواردی مانند تفکیک وظایف نظارتی و سیاستگذاری بانک مرکزی همچنین استانداردسازی بانکداری کشور شاهد تغییرات اساسی در متن قوانین باشند اما نگاهی به کلیات این دو لایحه نشان میدهد که همچنان برخی اشکالات باقی مانده و به همان رویه گذشته اکتفا شده است.
موارد عمده در لایحه بانک مرکزی شامل استقلال مناسب بانک مرکزی، منع شدن اعطای تسهیلات بانک مرکزی به دولت، انتشار اوراق بهادار اسلامی، بانک جامع اطلاعات اعتباری، تعریف واحد پولی جدید ملی و شورای فقهی بانک مرکزی به عنوان رکن مشورتی است.
در قانون بانکداری نیز مواردی مانند جرمانگاری فعالیت بدون مجوز موسسات، حاکمیت شرکتی، تقویت نظارت کارآمد و توصیههای بازل، صندوق ضمانت سپردهها، چارچوب ورشکستگی بانکها، کانون و نهادهای متعلق به بانکها مانند موسسات اعتبارسنجی، شرکتهای مشاور سرمایهگذاری و... مورد توجه قرار گرفته است.
نگاهی کلی به لایحه بانک مرکزی نشان میدهد که حدود 29مورد کلیدواژه «ضوابط» به عهده هیات نظارت بانک مرکزی است و البته یک مورد ضوابط اسلامی هم وجود دارد که هیچ تعریف مشخصی از آن ذکر نشده است. همچنین در ماده 29 بند الف آمده است که از محل سود ترازنامهیی بانک مرکزی با پیشنهاد رییس کل و تصویب مجمع عمومی منابعی به عنوان پاداش کارکنان بانک مرکزی و تامین منابع صندوق رفاه کارکنان بانک تعلق خواهد گرفت. این ماده از آن مواردی است که پیش از این انتقادهای بسیاری نسبت به آن صورت گرفته و کارشناسان معتقدند که نهادهایی مانند بانک مرکزی بانکدار دولت هستند و به این معنا نیست که سود آنها مانند یک شرکت خصوصی به کارکنان آنها تعلق بگیرد و همانطور که نباید سود شرکت ملی نفت به عنوان یک شرکت دولتی به صورت غیرمنطقی به کارکنان آن داده شود نباید در بانک مرکزی نیز پاداش بیش از حد انتظار پرداخت شود. ابوذر نجمی، کارشناس بانکی در مورد میزان تغییرات اساسی
دو لایحه به «تعادل» گفت: در مورد کلیات این دو لایحه باید گفت که آنچه بیش از سایر موارد به چشم میخورد، تشکیل شورای فقهی است که به معنای تغییر اساسی در ارکان و سیاستهای بانک مرکزی است اگرچه فقهای آن به پیشنهاد رییس کل و تایید شورای نگهبان انتخاب میشوند همچنین مواردی که رییس کل درخواست میکند، شورای فقهی ورود پیدا میکند و شورای فقهی براساس این لایحه به هر موضوعی ورود نخواهد کرد بلکه براساس نظر رییس کل وارد مسائل میشود اما در عین حال باید گفت که این چارچوب نشاندهنده تکرار تجربه کشورهای اسلامی است که به بانکداری اسلامی توجه نشان دادهاند.
جای خالی تفکیک نظارت و سیاستگذاری
وی افزود: موضوع دیگری که باید به آن توجه شود، موضوع تفکیک نظارت و سیاستگذاری است که همچنان هر دو وظیفه به عهده بانک مرکزی است درحالی که انتظار میرفت براساس تجربه جهانی که از 2008 به این سو متداول شده، بحث نظارت به عهده یک آژانس مالی باشد. در سالهای اخیر افرادی چون عبدالناصر همتی نیز خواستار آن شدند که آژانس نظارتی بر همه موسسات پولی و بانکی و مالی و بورس و بیمه نظارت کند و کار سیاستگذاری با بورس، بانک مرکزی و بیمه مرکزی باشد. اما در لایحه مشخص است که همچنان به دنبال تمرکز نظارت و سیاستگذاری در یک نهاد هستند.
وی افزود: نکته سوم که در کلیات لایحه دیده میشود، موضوع ممنوع شدن تسهیلات اعتباری بانک مرکزی به دولت و موسسات دولتی است تا از این طریق بدهی دولت به بانک مرکزی کنترل شود.
وی در مورد تغییرات لایحه بانکداری نیز گفت: در این لایحه نیز موضوع اعتبارسنجی، رتبهسنجی بانکها، منع شدن موسسات غیرمجاز، صندوق ضمانت سپرده و... مورد توجه قرار گرفته است.
نجمی تصریح کرد: اما نکته مهمی که در لایحه بانکداری آمده، پذیرش ورشکستگی بانکها و موسسات اعتباری است و این نکته نشان میدهد که قرار است بانکها نیز مانند موسسات و شرکتهای خصوصی، امکان ورشکستگی داشته باشند و قانون به آن رسیدگی کند و براساس قانون مراحل مختلف را داشته باشد.
توجه ویژه به بانکداری روز دنیا
وی تاکید کرد: کارشناسان و نمایندگان مجلس قبل از تصویب نهایی این دو لایحه باید مواردی که بانکداری امروز دنیا به آن توجه نشان داده و اجرا کرده را در دستور کار قرار دهند و مواردی مانند آژانس نظارت بر موسسات بانکی، مالی، سرمایهیی و تفکیک نظارت از سیاستگذاری در بانک مرکزی را تصویب کنند تا تغییرات و اصلاحات ساختاری را در قانون بانکداری شاهد باشیم.
بانک مرکزی در متن نهایی پیشنویس لوایح «قانون بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران» و «قانون بانکداری» نوشته است: بازنگری قانون پولی و بانکی کشور(مصوب تیر ماه 1351) از نخستین سالهای برنامه سوم توسعه (1384-1379) در بانک مرکزی آغاز شد. برای تدوین پیشنویس لایحه بانک مرکزی، مطالعات در دو محور سازماندهی شد. اول، گردآوری قوانین مرتبط و دستهبندی موضوعی آنها با محوریت مواد 1 تا 29 قانون پولی و بانکی کشور. دوم، مطالعه قوانین بانکهای مرکزی کشورهای دیگر و دستهبندی موضوعات با اهمیتی که عموما در آنها مورد توجه قرار میگیرد. این مطالعات که در سالهای گذشته تداوم داشته است به همراه جلسات مستمر کارشناسی با حضور صاحب نظران و مدیران ارشد نظام بانکی منجر به تدوین پیشنویس لایحه بانک مرکزی شد. نخستین ویرایش پیشنویس این لایحه در بهمن ماه 1386 به دولت وقت تقدیم شد. همچنین فرآیند مشابهی برای تدوین پیشنویس لایحه بانکداری پشت سر گذاشته شد. ویرایش اول این پیشنویس نیز در مهر ماه سال 1388
به دولت وقت تقدیم شد لیکن این لوایح هیچگاه در کمیسیونهای دولت مطرح نشد.
با آغاز به کار دولت یازدهم، عزم تازهیی برای تدوین نهایی لوایح بانک مرکزی و بانکداری شکل گرفت، بهویژه از تیرماه1394 که کارگروه مشترک وزارت امور اقتصادی و دارایی و بانک مرکزی با حضور برخی مدیران عامل بانکها و تعدادی از صاحبنظران بانکی، بررسی و نقد پیشنویس لوایح بانک مرکزی و بانکداری را آغاز کرد. حاصل بررسیهای کارشناسی دور اخیر بازنگری لوایح بانک مرکزی و بانکداری، که تا پایان تیر ماه سال جاری ادامه داشت، دو مجموعهیی است که اینک با عناوین پیشنویس لایحه «قانون بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران» و لایحه «قانون بانکداری» تقدیم دولت محترم شده است.
در تنظیم لوایح مذکور که ماحصل هزاران نفر-ساعت کار کارشناسی جمعی از صاحبنظران، خبرگان، مدیران و کارشناسان مجرب حال و گذشته نظام بانکی کشور است، تلاش شده با آسیبشناسی دقیق چالشها و مشکلات موجود، مجموعهیی از احکام جامع، منسجم، روزآمد و مبتنی بر اقتضائات و شرایط کنونی کشور که پاسخگوی نیازها و چالشهای فراروی نظام بانکی کشور باشد، تدوین شود، ضمن آنکه از ظرفیتها و قابلیتهای قوانین فعلی پولی و بانکی حداکثر استفاده به عمل آمده است.
این دو پیشنویس، پس از آنکه در هیاتوزیران یا کمیسیون ویژه آن تایید نهایی شود، به عنوان لوایح دولت به مجلس شورای اسلامی تقدیم خواهد شد. در ادامه، برخی ویژگیهای بارز لوایح بانک مرکزی و بانکداری، به اختصار بیان میشود:
الف) لایحه «قانون بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران»
1- این لایحه مشتمل بر 34ماده و 29تبصره است. در این لایحه ابعاد مختلف استقلال، پاسخگویی و شفافیت بانک مرکزی مورد توجه قرار گرفته است.
2- ساز و کار نگهداری داراییهای ذخیره توسط بانک مرکزی، با کیفیت و کمیت معین، به جای نگهداری داراییهای پشتوانه، که ساز و کاری منسوخ و متعلق به دوره زمانی قبل از 1973میلادی بود، مورد توجه قرار گرفته است. اگرچه این نوآوری مفهومی، تغییری در ماهیت نگهداری داراییهای مذکور توسط بانک مرکزی، در قبال اسکناسهای منتشره، ایجاد نمیکند.
3- استقلال قانونی مناسبی برای بانک مرکزی در هر یک از ابعاد سازمانی، بودجهیی، تنظیمی و نظارتی در مواد گوناگون لایحه فراهم آمده است. به عنوان نمونه در ماده (10)، شخصیت حقوقی مستقل، عدم شمول قوانین و مقررات عمومی مربوط به وزارتخانهها، شرکتها و موسسات دولتی و وابسته به دولت به بانک مرکزی و تامین سرمایه بانک مرکزی از محل منابع عمومی مورد توجه قرار گرفته است. همچنین، در ماده(18) رییسکل بانک مرکزی به عنوان یکی از ارکان این بانک شناخته میشود و در ماده(20) شرایط نصب و عزل رییسکل بانک مرکزی به صراحت و مطابق با مصوبه مورخ24/10/1393 مجمع محترم تشخیص مصلحت نظام تعیین میگردد؛ در مواد(12)، (16)، (22) و (23) لایحه نیز اختیارات تنظیمی و نظارتی گستردهیی برای بانک مرکزی، با ایجاد دو هیات سیاستگذاری پولی و بانکی و هیات نظارت بر بانکها و موسسات اعتباری، گرفته شده است. در ترکیب اعضای این دو هیات به ماهیت کارشناسی آنها توجه شده است، بهگونهیی که منجر به تقویت فرآیند طراحی و اجرای سیاستهای پولی و نظارتی
بانک مرکزی میشود.
4- در لایحه بانک مرکزی، ماموریت و اهداف قانونی این بانک تصریح شده است. در این لایحه، ماموریت بانک مرکزی تنظیم سیاستهای پولی بر مبنای موازین اسلامی در جهت تامین اهداف اقتصاد کلان کشور تعریف میشود و اهداف بانک مرکزی که شامل حفظ ارزش پول ملی، حفظ ثبات و توسعه نظام پولی و بانکی کشور، توازن بخش خارجی و تسهیل مبادلات تجاری و کمک به رشد اقتصادی و اشتغال در کشور است، با محوریت هدف اصلی بانک مرکزی که حفظ ثبات قیمتهاست، پیگیری خواهد شد.
5- بانک مرکزی از اعطای تسهیلات مالی به وزارتخانهها، موسسات و شرکتهای دولتی و واحدهای تابعه آنها منع شده و این بانک مجاز نیست مادامی که وجوه تنخواهگردان خزانه در هر سال تصفیه نشده است، وجوه تازهیی تحت این عنوان به دولت بپردازد. همچنین، بانک مرکزی از خرید یا تملک اوراق بهادار صادر شده یا تضمین شده توسط دولت در عرضههای اولیه منع شده است. این مواد، استقلال قانونی مناسبی برای بانک مرکزی برای پیگیری هدف اصلی خود، فراهم میکنند.
6- امکان انتشار انواع اوراق بهادار اسلامی توسط بانک مرکزی و اعمال سیاستگذاری غیرمستقیم پولی از طریق سپردهپذیری و سپردهگذاری در بازار بین بانکی فراهم آمده است.
7- در این لایحه، بستر قانونی لازم برای ایجاد و مدیریت بانک جامع اطلاعات اعتباری اشخاص فراهم شده است. به این ترتیب، شرایط لازم برای گردآوری اطلاعات و تدوین مقررات موردنیاز برای ایجاد دسترسی و فعالیت موسسات رتبهبندی و اعتبارسنجی که در دو برنامه توسعه اخیر کشور مورد توجه قانونگذار بوده است، فراهم میشود.
8- امکان اجرای رفورم پولی و تعریف واحدهای پول جدید پیشبینی شده است. به این ترتیب، در صورت نیاز، به پیشنهاد رییسکل بانک مرکزی و تصویب وزیر امور اقتصادی و دارایی، رفورم پولی که به معنای معرفی واحد پول ملی جدید، اجزای آن و برابری آن با واحد پول رایج است، به اجرا گذارده میشود.
9- در این لایحه، شورای فقهی بانک مرکزی به عنوان یک رکن مشورتی و با حضور پنج فقیه متجزی در حوزه فقه معاملات تشکیل میشود. هدف از تشکیل این رکن جدید در بانک مرکزی، حصول اطمینان از انطباق مصوبات بانک مرکزی با موازین شرع انور اسلام است.
10- برای افزایش پاسخگویی بانک مرکزی، در ماده(26) به هیات نظارت اجازه داده میشود علاوه بر خدمات اعضای خود، از خدمات سازمان حسابرسی نیز در امر رسیدگی به صورتهای مالی بانک مرکزی استفاده نماید.
11- برای افزایش شفافیت بانک مرکزی، اولا این بانک موظف میشود اصول و رویههای حسابداری خود را مطابق با این قانون و استانداردهای حسابداری کشور تنظیم نماید و ثانیا، حداقل ماهی یکبار خلاصهیی از وضع حسابهای خود را انتشار دهد.
12- در مجموع به نظر میرسد که پس از چندین سال تلاش کارشناسی، لایحه بانک مرکزی بتواند ترکیب نسبتا متوازنی از شاخصهای استقلال، پاسخگویی و شفافیت در سطح قانونی برای این بانک فراهم نماید.
ب) لایحه «قانون بانکداری»
1- این لایحه مشتمل بر 10فصل و 173ماده، منطبق با چرخه حیات موسسات اعتباری تنظیم شده و طی آن، کاستیها و موانع اجرای صحیح عملیات بانکی بدون ربا و منطبق با موازین شرع مقدس اسلام، شناسایی و برای آن چارهجویی شده است.
2- ضعفها و کاستیهای قوانین موجود بهویژه در زمینه نظارت موثر و کارآمد بر بانکها و سایر موسسات اعتباری تا حد امکان مرتفع گردیده است، قوانین و اسناد بالادستی و مرجع ازجمله سند چشمانداز جمهوری اسلامی ایران و سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی مورد توجه قرار گرفته و قوانین و مقررات متعدد موجود در زمینه پولی و بانکی تجمیع و یکپارچهسازی شده است.
3- اشتغال به عملیات بانکی بدون مجوز به نحو بازدارنده و موثری، جرمانگاری گردیده است.
4- قواعد و حداقلها و الزامات حاکمیت شرکتی در موسسات اعتباری به نحوی که مالکیت از مدیریت جدا و نظارت از اجرا مستقل باشد، تبیین شده است.
5- باتوجه به تجربیات حاصله از اجرای بیش از سه دهه قانون عملیات بانکی بدون ربا، روشهای تجهیز و تخصیص منابع دستخوش تغییرات عمدهیی شده است.
6- امکان اعمال نظارت موثر و کارآمد توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران بر نظام پولی و بانکی کشور با بهرهگیری از منابع مختلف بینالمللی چون استانداردها و رهنمودهای نظارتی مراجع بینالمللی نظارت بانکی بهویژه کمیته نظارت بانکی بال و نیز قوانین بانکداری سایر کشورها فراهم شده است.
7- به مقررات انتظامی و آیین رسیدگی به تخلفات موسسات اعتباری به نحو مبسوطی پرداخته شده است.
8- احکام مربوط به صندوق ضمانت سپردهها با هدف تادیه فوری وجوه سپردهگذاران خرد در مواقع توقف و انحلال موسسات اعتباری با جزییات بیشتری مقرر گردیده است.
9- چارچوب مقرراتی مربوط به توقف، بازسازی، ورشکستگی، انحلال و تصفیه موسسات اعتباری که باید کاملا متفاوت از مقررات سایر شرکتها باشد و در حال حاضر، خلأهای بسیاری در این رابطه وجود دارد، تقویت شده است.
10- تاسیس نهادهای پشتیبان نظام بانکی همچون کانون بانکها، موسسات اعتبارسنجی و شرکتهای مشاور سرمایهگذاری در لایحه پیشبینی شده است.