100 میلیون یورو؛ اعتبار مورد نیاز برای اصلاح تصویر ایران
گروه راه و شهرسازی| مینا رشیدی|
توسعه گردشگری در هیچ کشوری بدون وجود برنامههای منسجم بازاریابی محقق نخواهد شد. انتخاب بازارهای هدف نخستین گام در تدوین برنامههای بازاریابی مقاصد گردشگری است. گزینش هوشمندانه این بازارها براساس معیارهای دقیق و سنجیده بدون شک در توسعه گردشگری کشور تاثیرگذار خواهد بود. پس از تعیین بازارهای هدف، تدوین برنامههای بازاریابی مشخص و انجام اقدامات مربوطه گامهای بعدی هستند. بخش قابل توجهی از فعالیتها و هزینههای بازاریابی مقاصد گردشگری بر عهده دولتهاست؛ اقداماتی که در صورت تحقق کامل میتواند تاثیرات قابل توجهی در صنعت گردشگری کشور بگذارد. در این خصوص گفتوگویی با علیباقر نعمتیزرگران، مدیرکل دفتر بازاریابی و تبلیغات گردشگری سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری که در ادامه میخوانید.
16 اولویت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در انتخاب بازار هدف گردشگری عراق، چین، کویت، ترکیه، عربستان، روسیه، آلمان، آذربایجان، هند، قطر، امارات، ایتالیا، عمان، ترکمنستان، افغانستان و مالزی هستند. با وجود اینکه در آمارهای سازمان جهانی جهانگردی در سال 2016 «اروپا» همچنان برترین مبدا گردشگر فرست دنیا به شمار میآید، چرا در میان 16 اولویت گردشگری کشور تعداد کشورهای اروپایی اندک است؟
بازارهای هدف گردشگری ایران 40کشور است که متناسب با اعتبار و امکانات سازمان میراث فرهنگی در 3گروه و اولویت تقسیمبندی شدهاند. این 40کشور یا جز بازارهای سنتی ایران یا بازار همسایگان یا بازارهای نوظهور هستند. برای انتخاب بازارهای هدف ایران نزدیک به 13شاخص و بیش از 60 زیرشاخص تعریف کرده سپس به هر یک از آنها امتیاز داده و با جمعبندی امتیازات در نهایت به 40کشور رسیدهایم.
از این 40کشور نزدیک به 15کشور جزو کشورهای اروپایی 10کشور در منطقه آسیای جنوب شرقی و 15کشور نیز جزو کشورهای اسلامی و همسایه هستند و نسبتا تلاش کردهایم تا توازنی بین بازارها حفظ شود. البته باید بگویم که این انتخاب و اولویتبندیها به واسطه شاخصها و امتیازگیریها محقق شده و ما دست به این انتخابها نزدهایم. این خروجی نتیجه کار علمی یک کارگروه بوده است.
انجام اقدامات بازاریابی برای 40 کشور بسیار دشوار است خصوصا اینکه درحال حاضر نیز بسیاری از متخصصان و فعالان این صنعت معتقدند که بزرگترین ضعف گردشگری کشور برنامههای بازاریابی و تبلیغات در بازار کشورهای هدف گردشگری است. اولویتها کدام کشورها هستند؟
باید به طور همزمان تمام بازارهای هدف گردشگری را حفظ کرد. باید به بازارهای نوظهور توجه کنیم تا بتوانیم سهم خود را از آنها به دست آوریم. باید بازارهای سنتی و مبداهای گردشگرفرست دنیا را حفظ کنیم و روند رو به جلو خود را ادامه دهیم. بازارهای همسایه نیز به عنوان یکی از بخشهای مهم باید مورد توجه قرار گیرند و در اولویت قرار بگیرند. آنها که گردشگری فرست هستند درحال حاضر باید روند رو به جلو خودمان را حفظ کنیم و همسایگان نیز به عنوان یک بخش مهم باید مورد توجه قرار دادند. از این 40کشور نزدیک به 15کشور، کشور اروپایی هستند و نزدیک 10کشور کشورهای آسیای جنوب شرقی هستند و حدود 15کشور هم کشورهای همسایه و اسلامی هستند. بنابراین یک توازنی را حفظ کردهایم بین این بازارها که البته این دست ما نبوده بلکه امتیازدهی و معدلگیری از این شاخصها بوده که نتایج مورد نظر را به ما داده است.
شاخصها انتخاب بازارهای هدف چه بوده است؟
این شاخصها سطح روابط سیاسی و اقتصادی، حجم مبادلات بازرگانی، اشتراکات دینی- مذهبی، روابط تاریخی- فرهنگی، همسایگی، درآمد سرانه و قدرت خرید، تعداد گردشگران خروجی، جمعیت، وضعیت سیاسی و اجتماعی و فرهنگی کشورهای هدف و... بوده است.
با اینکه شاخص درآمد سرانه و قدرت خرید نیز یکی از شاخصهای انتخاب بازار هدف بودهاند، چگونه کشورهایی مانند افغانستان و عراق نیز به عنوان بازار هدف گردشگری کشور انتخاب شدهاند؟
هر یک از این شاخصها یک ضریبی دارند و این ضریبها برای هر یک از شاخصها متفاوت است اما هیج یک از این شاخصها نادیده گرفته نشدهاند. تمایل به سفر، اشتراکات دینی و مذهبی و... نیز برای گردشگری کشور ظرفیت است و فرصتهای بالقوهیی برای اقدامات بازاریابی فراهم میکند و همین امر دستیابی و تحقق بازارهای چنین کشورهایی را راحتتر میکند البته باید به تمام سطوح توجه کرد. هم باید به بازارهایی توجه کرد که درآمد سرانه، قدرت خرید و هزینهکرد گردشگران در آنها بالاست و هم باید روی بازارهایی تمرکز کرد که روابط اقتصادی و اشتراکات فرهنگی و مذهبی با کشور ما دارد.
هماکنون بخش اعظمی(نزدیک به 80درصد) از گردشگران ورودی به کشور ما از کشورهای همسایه هستند. توجه به بازارهای همسایه فقط مختص ما نیست. همین الان نیز در قاره اروپا 80 درصد گردشگران اروپایی در خود این قاره سفر میکنند. تعداد گردشگران خروجی چین اگر 120میلیون نفر است نزدیک به 100میلیون نفر به کشورهای همسایه خود سفر میکند.
بازار همسایههای ما به سبب بحرانهایی که هماکنون در آنها ایجاد شده است شاید از پتانسیلهای لازم برای انجام سفر به ایران برخوردار نباشند. به نظر شما تمرکز روی بازارهای اروپایی بهتر نیست؟
درحال حاضر نیز گردشگر اروپایی به ایران میآید.
براساس آمارهای سال 1394 بیشترین تعداد گردشگران ورودی به کشورهای ما از کشورهای همسایه هستند. این سوال ایجاد میشود که ما برای جذب بازارهای هدف اروپایی خود چه اقداماتی را انجام دادهایم؟
در بحث تبلیغات و بازرگانی بسته جامعی را در 8 سرفصل طراحی و آماده کردهایم که شامل برگزاری تورهای آشناسازی از بازارهای هدف مشخصا کشورهای اروپایی، حضور در نمایشگاههای بینالمللی و اختصاصی کشورهای اروپایی و کشورهای بازار هدف ایران، برگزاری نشستهای B2B تورگردانان و اصحاب صنعت گردشگری ایران و فعالان صنعت گردشگری کشور هدف، تولید و پخش تیزرها و چاپ اقلام تبلیغاتی میشود.
یک مشکلی که سازمان و بخش بازاریابی گردشگری کشور از آن رنج میبرد، مشکل بودجه و اعتبارات است. در سالیان گذشته خیلی به این مقوله توجه نشده بود. در سه سال اخیر که بر بازاریابی تاکید شد و ساختار اداره کل بازاریابی و تبلیغات با ماموریت بازاریابی و تبلیغات شکل گرفت و مصوب شد نیز به سبب کاهش قیمت نفت و مسائل بودجهیی نتوانستیم آنگونه که شایسته و بایسته بود به بخش بازاریابی گردشگری توجه کنیم. اما در سال 95 این نوید هست که اعتبار خوبی داده شود و ایران را در سطح بینالمللی معرفی کنیم و جاذبههای گردشگری را به بازارهای هدف نشان دهیم.
حدود اعتبارات مورد نیاز برای انجام اقدامات بازاریابی در کشورهای اروپایی به چه میزان باید باشد؟
آماری که از کشورهای پیشرو در دست است، رقم بین 100میلیون یورو تا 300میلیون یورو را نشان میدهد. اگرچه من معتقدم وظیفه ما در امر بازاریابی گردشگری کشور سنگینتر است؛ زیرا علیه آنها تبلیغات منفی انجام نمیشود. در نتیجه زحمت و هزینه آنها کمتر است. ما ابتدا باید تصویرسازیهای منفی را پاک سپس در راستای تبلیغات مثبت گام برداریم. معتقدم حداقل سالانه باید 100میلیون یورو برای بحث تبلیغات در کشورهای خارجی و اصلاح تصویر ایران در اذهان بینالمللی تخصیص داده شود و با افزایش سهم گردشگری در کشور این رقم افزایش یابد.
تا قبل از سال 1395 هیج بودجهیی برای تبلیغات ایران تخصیص داده نشده است؟
بودجه تخصیص داده شده اما مقدار آن بسیار اندک بوده است. ما برنامههای بازاریابی را به سازمان ارائه میکردیم و سازمان نیز در حد توانش سعی کرده این اعتبارات را ارائه دهد. اما این برنامهها برنامهیی توسعه گرا نبود. برنامههای صرفا حضور بینابینی در رویدادها بود. ما معتقدیم بازاریابی و تبلیغات وظیفه دولت است. دولت از منافع صنعت گردشگری از طیف درآمدهای مالیاتی، اشتغال، توسعه همه جانبه، کاهش فاصله طبقاتی و... بهرهمند میشود بنابراین وقتی چنین منافعی برای کشور در بردارد، وظیفه دولت است تا این تبلیغات را انجام دهد.
در بحث گونههای گردشگری چگونهها و انواعی از گردشگری برای کشور در اولویت قرار دارد و بازاریابی در راستای کدامیک از این انواع انجام میشود؟
خوشبختانه ایران به واسطه تاریخ کهن، جغرافیای منحصر به فردش، تنوع قومی و اقلیمی آن از انواع گردشگری برخوردار است. شاید کمتر کشوری باشد که اینقدر ظرفیت گردشگری در شکلهای مختلف داشته باشد. اما هر یک از این انواع گردشگری بازار هدف خاص خود را میطلبد. ایران درحال حاضر پتانسیلهای بالقوهیی برای گردشگری مذهبی، سلامت، حلال، فرهنگی و طبیعتگردی دارد.
با این حال چون ما بین کشورهایی قرار داریم که به سبب دانش پزشکی و سلامت در سطح پایینی قرار دارند در حوزه گردشگری سلامت از فرصت ویژهیی برخوردار میشویم. ما هم پزشکان حاذقی داریم و تجهیزات مربوط به آن را داریم. با این حال بازار هدف گردشگری سلامت ایران بیشتر کشورهای همسایه هستند. در بحث گردشگری مذهبی نیز میتوان با صراحت گفت که ایران هم برای مسیحیان و ارامنه، هم برای یهودیان و زرتشتیان و مسلمانان جاذبههای مذهبی بسیاری دارد. خوب بازار هدف گردشگری مذهبی ایران نیز غالبا کشورهای همسایه هستند. گردشگری فرهنگی و طبیعتگردی نیز غالبا بازار هدف کشورهای اروپایی را مخاطب خود قرار میدهد.
اما باید گفت که اقدامات بازاریابی باید متناسب با بازار انجام شود. به عنوان مثال وقتی در عراق دست به اقدامات بازاریابی زده میشود بیشتر روی گردشگری مذهبی و سلامت تمرکز میشود و فعالیتهای بازاریابی نیز در همان راستا انجام میشود. در کشورهای اروپایی اقدامات بازاریابی برای گردشگری مذهبی قطعا کمتر میشود و به جای آن اقدامات بازاریابی در حوزه فرهنگی و طبیعتگردی بیشتر میشود.
غالبا درخصوص شیوه حضور در نمایشگاههای بینالمللی بین بخش خصوصی فعال در حوزه گردشگری و سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری اختلاف نظر وجود دارد. بخش خصوصی معتقد است، سازمان هیچ کمکی برای حضور در نمایشگاههای بینالمللی و معرفی ایران به عنوان یک مقصد گردشگری نمیکند. برای اصلاح این رویه چه اقداماتی قرار است انجام شود؟
نمایشگاهها یکی از مهمترین ابزارها برای معرفی پتانسیلهای گردشگری کشورهاست که بسترهای لازم را برای انعقاد قراردادهای تورگردانی بخش خصوصی با سایر کشورها ممکن میسازد. بنابراین نمایشگاهها در حوزه گردشگری از ظرفیتهای بسیاری برخوردارند و تمام کشورها سعی میکنند تا یک رویداد گردشگری داشته باشند. نمایشگاههای معتبر بینالمللی نظیر نمایشگاه فیتور اسپانیا، WTM لندن، ITB برلین، BIT میلان، ATM دبی و EMITT ترکیه ازجمله نمایشگاههایی هستند که حضور در آنها بسیار مهم و ضروری است.
در ابتدای ورود ما به سازمان، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به سبب بدهی دولت قبل به بسیاری از این نمایشگاهها مانند WTM لندن، ITB برلین و BIT میلان ممنوعالورود بود. پس نخستین کاری که باید انجام میشد، این بود که بدهیها تسویه شود تا امکان حضور فراهم شود. زمینه حضور را فراهم کنیم سپس به تدریج سعی کردیم در نمایشگاههای بیشتری حضور پیدا کنیم تا بازارهای خود را توسعه دهیم. به عنوان مثال در نمایشگاه MITT مسکو حضور پیدا کردیم. در گذشته به روسیه به عنوان یک بازار هدف نگاه نمیشد درحالی که هماکنون به عنوان یک بازار نوظهور شناسایی شده است. وسعت نمایشگاهی BIT میلان را افزایش دادیم در نمایشگاه هلند شرکت کردیم، حضور در نمایشگاه فرانسه را در برنامه قرار دادیم به WTM توجه ویژه داریم تا در آن حضور فعالتری در آن داشته باشیم. سعی ما بر این بوده است که نمایشگاهها را سامان دهیم.
اینکه دوستان بخش خصوصی گلایه دارند برمیگردد به همین بحث اعتباراتی که قبلا گفتم. ما معتقدیم که سازمان و دولت باید بستر حضور بخش خصوصی را فراهم کنند. زمین را خریداری کند و غرفهها را بسازد. اینکه انتظار داشته باشیم بخش خصوصی هم هزینه اجاره زمین و غرفهسازی را بپردازد و هم در چارچوبها و مقررات ما فعالیت کند، منطقی نیست. دولتها در تمام کشورهای پیشرو سعی میکنند بخش زیادی از هزینههای این دست اقدامات را پرداخت کنند.
هدف از ایجاد دفاتر نمایندگی سازمان در کشورهای هدف چه بوده است؟
در مطالعهیی که ما روی موضوع معرفی ایران در خارج از کشور داشتیم به این نتیجه رسیدیم که اعزام نیرو از مرکز هزینه بسیاری سنگینی برای دولت و سازمان خواهد داشت. اگر ماموری از سازمان به کشور دیگری فرستاده شود تا اقدامات لازم را برای معرفی ایران در بازارهای هدف به عهده گیرد، سالانه نزدیک به یک میلیارد تومان برای سازمان هزینه دارد. از طرف دیگر اثرگذاری آن نیز در سطح مورد نظر ارزیابی نشد. با همفکری کارگروه مورد نظر پیشنهاد داد که از بین ایرانیان خوشنام و مرتبط با این حوزه و مقیم در آن کشور افرادی را انتخاب کنیم و این افراد به عنوان نمایندگان اطلاعرسانی این افراد این اقدامات را انجام دهند. تا الان 20 تا نماینده اطلاعرسانی در همین بازارهای هدف شناسایی و شروع به کار کردهاند. سر فصلهای کارهای آنها این است که ایران را معرفی کنند و اگر نمایشگاه داریم در برپایی نمایشگاهها کمک کنند تا در قیمتهای پایینتر و در شکل بهتری در نمایشگاهها حضور به هم برسانیم. بخشی از هزینههای این نمایندگیها را نیز ما تقبل خواهیم کرد.